W historii Olsztyna znaleźć można prawdziwe bogactwo źródeł wytwarzania ciepła i stosowanych na przestrzeni wieków systemów grzewczych – od średniowiecznego, tradycjami sięgającego starożytności hypocaustum, po nowoczesne centralne ogrzewanie. Należy podkreślić, iż dzięki temu miasto ma do zaprezentowania liczne zabytki i eksponaty związane z dziejami ciepłownictwa w minionych wiekach. 

 

*  * *

 

Podstawową w przeszłości umiejętnością istotną z punktu zamieszkiwania w chłodniejszych warunkach było rozpalanie ogniska. Pewnym udoskonaleniem było obłożenie go kamieniami. W czasie, gdy ognisko było rozpalone, kamienie się nagrzewały i oddawały ciepło nawet po wygaśnięciu ogniska. W miarę rozwoju cywilizacyjnego ogniska - paleniska, umieszczane centralnie w domach, stały się powszechne zarówno w starożytnej Grecji jak i w Rzymie; zazwyczaj palono w nich węglem drzewnym. 

 

Wynalazkiem, który z czasem zastąpił proste palenisko było hypocaustum. Greckie słowo pochodzi od "hypo" czyli "pod" oraz "kaiein" czyli "palić", a więc razem oznacza " ogrzewanie od dołu". Poniżej rysunki autorstwa J. Kacperskiej przedstawiające zasadę działania średniowiecznego pieca (www.zamek.malbork.pl/wystawy-i-wnetrza,dost.16.2.19)

                          

 

 

 

Istniały trzy typy hypocaustum: ogrzewanie podłogowe, ogrzewanie podłogowo-ścienne (w obu tych systemach gorące powietrze przepływało kanałami, ale nie dostawało się do ogrzewanych pomieszczeń) oraz system, w którym gorące powietrze przedostawało się do pomieszczeń przez specjalne otwory. Hypocaustum było pierwszym systemem centralnego ogrzewania, który umożliwiał ogrzewanie kilku pomieszczeń.

 

Podczas adaptacji olsztyńskiego Starego Ratusza na Bibliotekę Publiczną ( lata 1996-2002), w wyniku badań archeologicznych odkryto i udokumentowano oryginalny średniowieczny system ogrzewania typu hypocaustum, dostarczający ciepłe i suche powietrze do pomieszczeń ratusza za pomocą układu kanałów pod posadzką.  

 

Źródłem ciepła były nagrzewane kamienie umieszczone w palenisku ulokowanym w piwnicy, w którym spalano drewno i torf. Nad paleniskiem znajdowała się komora akumulująca ciepło, które kanałami poprzez otwory w posadzce (zamykane pokrywami służącymi do regulacji) ogrzewało pomieszczenia, dym natomiast uchodził przewodami dymnymi. Z dokumentacji archeologicznej prac badawczych wynika, że odkryty w podziemiach Starego Ratusza piec typu hypocaustum pochodzi z pierwszej fazy jego budowy, tj. z przełomu XV/XVI w. 


Pozostałości średniowiecznego systemu grzewczego hypocaustum odkryte w piwnicach Starego Ratusza (materiały TMO)



To ważne i ciekawe odkrycie nie zostało jednak wyeksponowano w sposób umożliwiający jego podziwianie, tak natomiast  uczyniono we Fromborku w Muzeum Historii Medycyny mieszczącym się w dawnym szpitalu św. Ducha. 

 

         

 

Autentyczne węglowe wnętrza dawnego szpitala św. Ducha we Fromborku (XV/XVIII w.) z wyeksponowanymi pozostałościami pieców łaziebnych opartych na systemie hypocaustum; (www.kunamuzealna.blogspot.com./2014, dost. 28.6.19/)

 

Z upływem czasu paleniska, początkowo umieszczane w środku domów i nieposiadające wylotów dla dymu, przesuwano do ściany; pomieszczenia wyposażano w kominy, co w następnych latach dało początek piecom i kominkom. 

 

  • W Europie w latach XV i XVI wieku charakterystyczne były piece gotyckie i renesansowe, później piece barokowe; w Polsce z czasem wyodrębniono, zależnie od miejsca powstawania piece gdańskie, elbląskie i toruńskie.

 

  • Wiek XVIII to okres, gdy zaczęto stosować systemy ogrzewania parowego w postaci wysoko-, następnie niskoprężnych instalacji ( pierwsze instalacje w Anglii i Francji). 

 

  • W II połowie XIX w. zwłaszcza w Niemczech rozwinęło sie ogrzewanie wodne. Skonstruowano wtedy pierwsze grzejniki żeliwne i kotły; takie grzejniki były stosowane powszechnie aż do wprowadzenia stalowych grzejników płytowych w latach 50.tych XX w.

 

  • Przełom XIX/XX w. to lata intensywnego rozwoju Olsztyna - powstaje nowoczesna infrastruktura komunalna (wodociągi, kanalizacja sanitarna, oczyszczalnia ścieków, miejska gazowania, elektrownia wodna); potencjał ciepłowniczy posiada wojsko, szpitale, obiekty użyteczności publicznej (teatr, zamek, gmach rejencji, poczta i in.); system centralnego ogrzewania stopniowo dociera do budynków mieszkalnych, gdzie obok kominków, pieców pojawiają się żeliwne grzejniki.  

 

                 

 

 

Reklama  promienników ciepła z lat 30.tych ub. wieku; oraz dawny grzejnik w budynku przy ul. Pieniężnego 19 (obecny wygląd)

 

  • W latach 1934-35 nad jez. Długim powstało willowe osiedle z komfortowymi jak na ówczesne czasy mieszkaniami. Synonimem ich nowoczesności było funkcjonujące tam centralne ogrzewanie opalane koksem oraz podwójnie szklone okna (ówczesna termomodernizacja).

 




Niektórzy posiadali specyficzne poczucie "komfortu" (1934 r.)



* * *

Olsztyńskie źródła wytwarzania ciepła, wśród których na przestrzeni lat wykorzystywano drewno, torf, węgiel, gaz, ropę - powiększą się wkrótce o termiczne wykorzystanie uprzednio przetworzonych, wysegregowanych odpadów komunalnych określanych w skrócie RDF (ang. Refuse Derived Fuel - frakcja odpadów o dużej wartości opałowej nie nadająca się do recyklingu) we współczesnej, planowanej do budowy w mieście instalacji. Nowatorskie przedsięwzięcia w tej dziedzinie będą przedmiotem kolejnych  informacji, doniesień i komentarzy w następnych prezentacjach na stronie TMO.




NASZA KRONIKA

NASZA KRONIKA

Przez 50 lat naszej działalności zebrało się wiele ciekawych dokumentów. Chcesz zajrzeć w naszą przeszłość? Zapraszamy ! ;)

Adres
10-532 Olsztyn, Plac Konsulatu Polskiego 5
Telefon
600 980 952
Mail
zarzad@tmo.olsztyn.pl
Strona
http://tmo.olsztyn.pl